Klucz do warsztatu Wiktora
Wiktor Kraszewski pamięta dokładnie tamten piątek, bo właśnie tego dnia teściowa po raz ostatni ugotowała u nich w domu żurek — potem już nie gotowała nic, ale to inna historia, do której jeszcze dojdziemy.
Ma czterdzieści jeden lat, prowadzi warsztat blacharsko-lakierniczy przy ulicy Kolejowej w Bydgoszczy, dziedziczony po ojcu, i uważa się — trzeba to od razu powiedzieć uczciwie — za człowieka, który nikomu krzywdy nie zrobił. Ot, po prostu miał zdanie na temat żony. A żona, Marta, kobieta zbyt piękna jak na spokojne życie z mechanikiem samochodowym, przez jedenaście lat tego zdania słuchała.
Wiktor wie, jak to teraz wygląda z boku. Wie, że w opowieściach teściowej, w opowieściach koleżanek Marty z pracowni konserwatorskiej wychodzi na tyrana, na człowieka, który przycinał żonie skrzydła nożyczkami do blachy. Ale on pamięta co innego. Pamięta na przykład zapach spalonego mleka z tamtego ranka, kiedy Marta, zamiast pilnować śniadania, siedziała nad kalką z odrysem jakiejś twarzy świętego z kościoła w Chełmnie i płakała ze wzruszenia, bo — jak mówiła — "warstwa osiemnastowieczna wyszła spod farby olejnej". Mleko wykipiało, kuchnia śmierdziała spalenizną przez trzy dni, a syn, wtedy sześcioletni Kacperek, kaszlał od dymu. Ktoś w tym domu musiał trzymać ręce na kierownicy. Wiktor po prostu to robił.
I owszem, mówił jej czasem rzeczy, których teraz by nie powtórzył. Że fartuch roboczy z logo pracowni konserwatorskiej wygląda jak kombinezon sanepidu. Że koledzy z jej branży to ludzie, którzy uciekli w przeszłość, bo w teraźniejszości nikt na nich nie czeka. Że lepiej by zrobiła, ucząc plastyki w podstawówce numer siedem, dwie przecznice od domu, zamiast łazić po rusztowaniach w kościołach po całym województwie kujawsko-pomorskim.
Ale — i to jest rzecz, której nikt z zewnątrz nie chce usłyszeć — on się bał. Bał się, że kobieta, za którą na przystanku odwracają się faceci w wieku jego ojca, w końcu zauważy, że mogłaby mieć kogoś innego. Ktoś zwyczajny, tęgawy, z zaczątkiem łysiny na czubku głowy i wiecznym zapachem oleju silnikowego pod paznokciami, nie ma czasu na wielkoduszność, kiedy codziennie budzi się obok kobiety, która wygląda, jakby zeszła z fresku. Strach ma swoją logikę. Głupią, ale logikę.
Dlatego kiedy tamtego wieczoru, dokładnie 14 sierpnia, Marta wróciła z pracowni konserwacji zabytków blada jak płótno i powiedziała, że włoski konserwator, signor Bertoni, zaprosił ją na cztery miesiące do Werony — restaurować fresk w kaplicy uszkodzonej po osunięciu ziemi — Wiktor poczuł, jakby ktoś otworzył pokrywę silnika i pokazał mu, że wszystko od dawna działa na resztkach. Nie krzyczał od razu. Najpierw zapytał, ile ten Bertoni ma lat. Sześćdziesiąt dziewięć — odpowiedziała Marta, myśląc, że to go uspokoi. Uspokoiło na dokładnie osiem sekund.
Potem było już to, co było: że Włosi wiedzą, po co ściągają młode Polki za granicę, że w tej pracowni to nie tylu fachowców, ile amatorów z pędzelkiem, że kto będzie prał koszule i odbierał Kacpra z zajęć karate we wtorki i czwartki, skoro teściowa ma rwę kulszową i ledwo wchodzi na drugie piętro bez windy. Wiktor pamięta, że rzucił wtedy kubkiem po kawie — nie w Martę, w ścianę, tuż obok kalendarza z warsztatu, na którym syn odhaczał dni do wakacji flamastrem. Kubek się rozprysł. Marta nawet nie drgnęła. Po prostu wstała, poszła do sypialni i zamknęła drzwi na klucz, którego zamek Wiktor sam kiedyś wymieniał, bo stary się zacinał.
Tamtej nocy — Wiktor przyznaje to sobie dopiero teraz, cztery lata później, kiedy siedzi w warsztacie sam, po godzinach, i patrzy na kalendarz, którego już od dawna nikt nie odhacza flamastrem — czuł, że traci coś, czego nigdy tak naprawdę nie posiadał. Bo to, co brał za miłość i troskę, było zwyczajnym pilnowaniem klatki, żeby ptak nie sprawdził, czy drzwiczki w ogóle są zamknięte.
Marta poleciała do Werony trzy tygodnie później, mimo wszystkiego, co Wiktor mówił, mimo że przez te trzy tygodnie nie odzywał się do niej przy stole, jadł osobno, w warsztacie, kanapki z pasztetówką prosto z papieru. Kacpra zostawiła u swojej matki w Chełmnie na te cztery miesiące — teściowa, wbrew radikulopatii, jakoś sobie poradziła, bo, jak powiedziała zięciowi wprost, "wolę bolące plecy niż patrzeć, jak moja córka gaśnie przy tobie". To zdanie Wiktor pamięta słowo w słowo, bo teściowa nigdy wcześniej nie mówiła mu niczego prosto w oczy, zawsze była grzeczna i cicha przy wspólnych obiadach.
Cztery miesiące Wiktor spędził tak, jak spędza się czas w poczekalni u dentysty — patrząc na zegarek, udając przed klientami warsztatu, że wszystko gra, a wieczorami siedząc w pustym mieszkaniu przy ulicy Kolejowej, gdzie na stole wciąż leżała ta sama kalka z odrysem twarzy świętego, której nikt nie zwinął. Dzwonił do Marty raz w tygodniu, w niedziele o dziewiętnastej, bo ustaliła sztywno tę jedną godzinę i żadnej innej. Rozmowy trwały coraz krócej. Marta opowiadała o kaplicy San Zeno, o warstwach tynku, o profesorze z Padwy, który nazwał jej pracę "chirurgią, nie rzemiosłem" — a Wiktor słuchał tego jak człowiek, który nagle zorientował się, że język, którym mówi żona, dawno przestał być jego językiem.
Wrócił po nią sam, bez zapowiedzi, w połowie grudnia — pojechał starym passatem aż do Werony, szesnaście godzin drogi, bo bał się, że jeśli poczeka na jej samodzielny powrót, to ona w ogóle nie wróci. Zastał ją na rusztowaniu, w roboczym kombinezonie, z pędzlem w dłoni i twarzą umazaną złocistym pyłem — i po raz pierwszy od jedenastu lat małżeństwa zobaczył ją nie jako żonę, którą trzeba pilnować, tylko jako kogoś, kto właśnie robi coś, czego on nigdy nie zrozumie do końca, i to jest w porządku.
Powiedziała mu wtedy na dole, przy kawiarnianym stoliku obok rusztowania, że wraca do Polski, ale nie do niego. Że zamieszkają z Kacprem u matki w Chełmnie, dopóki nie znajdzie swojego mieszkania, a znajdzie je szybko, bo pracownia konserwatorska w Toruniu już zaproponowała jej etat kierownika zespołu, z pensją, jakiej Wiktor nie zarabiał nawet w najlepszy miesiąc w warsztacie.
Rozwód załatwili w marcu, w sądzie rejonowym w Bydgoszczy, bez awantur, bo Marta na awantury już nie miała ochoty ani czasu. Wiktor pamięta jedną rzecz z tamtej rozprawy: kiedy sędzia zapytał o podział majątku, Marta wyjęła z teczki dokument — akt notarialny sprzed dwóch lat, o którym Wiktor zupełnie zapomniał, bo podpisał go w pośpiechu, przekonany, że to zwykła formalność przy kredycie na nowy kompresor do warsztatu. Okazało się, że w zamian za poręczenie tego kredytu Marta wpisała siebie jako współwłaścicielkę mieszkania przy Kolejowej w połowie udziałów — na wypadek, jak wtedy powiedziała, "gdyby coś poszło nie tak z warsztatem". Wiktor pamięta, że wtedy pomyślał: ona to zaplanowała już wtedy, dwa lata wcześniej, po cichu, kiedy jeszcze gotowała mu żurek i pozwalała krzyczeć na siebie przy stole.
Mieszkanie sprzedali. Marta wzięła swoją połowę — sto dziewięćdziesiąt dwa tysiące złotych — i kupiła kawalerkę w Toruniu, blisko pracowni, żeby móc odbierać Kacpra ze szkoły pieszo. Wiktorowi zostało tyle, żeby spłacić resztę kredytu na kompresor i wynająć pokój nad własnym warsztatem, gdzie teraz sypia, kiedy nie chce mu się jechać do rodziców pod Nakło.
Ostatni raz widział ją w zeszłym tygodniu, kiedy przyjechała do Bydgoszczy odebrać Kacpra na weekend. Stała przy furtce warsztatu, nie weszła do środka, chociaż kiedyś to był w połowie także i jej dom — trzymała w ręku teczkę z dokumentami, bo akurat jechała z sądu, gdzie załatwiała coś w sprawie spadku po zmarłej cioteczce, i miała na sobie ten sam roboczy kombinezon, tylko już nowy, bez śladów wapna sprzed lat. Zapytał ją wtedy, przez uchyloną bramę, czy żałuje. Spojrzała na niego przez chwilę, jakby sprawdzała warstwę farby pod światło, i powiedziała tylko: "Wiktor, ja teraz maluję świętych, którym nikt nigdy nie kazał być na troje z plusem". Wsiadła do samochodu z synem i odjechała, a Wiktor został przy bramie warsztatu, patrząc, jak stary klucz do zamka w drzwiach mieszkania, którego już od dawna nie ma, wciąż wisi na jego breloku obok kluczyków od passata — bo nie potrafił się go jeszcze pozbyć.
