Halina odłożyła słuchawkę i przez dłuższą chwilę wpatrywała się w pustą ścianę. W pokoju pachniało kawą i landrynkami, które rano kupiła bliźniakom. Za oknem Gdańsk tonęła w marcowej mżawce. Dziewięć miesięcy temu sprzedała swój zakład krawiecki, żeby zająć się wnukami. Dziś na koncie zostało jej dokładnie trzysta dwadzieścia złotych.
Telefon sam zadzwonił. Kasia.
— Mamo, słuchaj, jesteś jutro od rana, prawda? Bo my z Tomkiem mamy konferencję w Sopocie, a potem kolację z inwestorami. Wrócimy późno. W lodówce znajdziesz pulpety, tylko makaron im ugotuj. I jeszcze jedno — nie założyłaś Jankowi profilu u tej ortodontki, co ci mówiłam? Trzeba aparat zakładać póki dziecko młode, a tu kolejka na pół roku. Mogłabyś jutro podjechać i wpisać go na listę?
Halina odczekała, aż córka skończy mówić. Potem spokojnie odłożyła telefon na stół. „Mogłabyś”. Zawsze tak to brzmiało. Mogłabyś odebrać. Mogłabyś zawieźć. Mogłabyś kupić. Przez dziewięć miesięcy ani razu nie usłyszała pytania: mamo, czy masz za co żyć?
Wieczorem przyjechała do ich szeregowca na Morenie. Kasia krzątała się po kuchni, rozkładając na blacie firmowe ulotki, a jej mąż, Tomasz, siedział z laptopem przy wyspie kuchennej i przeglądał arkusze kalkulacyjne. Bliźniaki oglądały bajkę w salonie.
— Cześć, mamuś — rzuciła Kasia, nie odrywając wzroku od telefonu. — Słuchaj, robię listę zakupów na przyjęcie urodzinowe Antka. Zamówisz tort? Tylko nie z cukierni na Kołobrzeskiej, bo ostatnio był suchy. W Oliwie jest taka nowa, podobno robią cuda. Kosztuje około dwieście pięćdziesiąt złotych, ja ci oddam przy okazji.
Halina podeszła do blatu i postawiła na nim swoją torebkę.
— Kasiu, nie mam dwustu pięćdziesięciu złotych.
Córka uniosła wzrok znad ekranu.
— Jak to? Mamo, przecież ty zawsze miałaś oszczędności. Tyle lat prowadziłaś zakład, klientki stały w kolejce. Nie wierzę, że nic nie odłożyłaś.
W tym momencie Tomasz zamknął laptopa. Zdjął okulary i popatrzył na teściową przeciągle, jakby dopiero teraz zauważył jej obecność.
— Halinko, skoro już rozmawiamy o pieniądzach — powiedział, stukając długopisem w blat. — Kasia mówiła, że potrzebujesz pożyczki na czynsz. Nie wiem, czy to dobry pomysł. Rozumiem, że sprzedaż zakładu to był twój wybór. Nikt cię nie zmuszał. Ale Kasia i ja mamy kredyt na dom, raty za samochód, a teraz jeszcze te aparaty ortodontyczne. Nie możemy brać na siebie cudzych zobowiązań.
— Cudzych? — Halina poczuła, jak krew uderza jej do skroni. — Tomaszu, ja sprzedałam pracownię właśnie po to, żeby zająć się wami i dziećmi. Kasia płakała, że żłobek kosztuje fortunę, że nie ma z kim zostawić bliźniaków, że musi wracać na pełny etat, bo inaczej wyleci z agencji. To nie był mój kaprys. To była wasza prośba.
— No dobrze — Tomasz wzruszył ramionami. — Nikt nie neguje twojej pomocy. Ale pomoc to nie to samo co utrzymywanie dorosłej kobiety. W naszej rodzinie zawsze stawialiśmy na niezależność finansową. Każdy odpowiada za swoje wydatki. Nie widzę powodu, dla którego nasz domowy budżet miałby cierpieć, bo ty nie przewidziałaś, że na emeryturze będzie ci ciężko.
— Tomasz, przestań — wtrąciła Kasia, ale jej głos zabrzmiał jakoś tak niepewnie.
— Co mam przestać? — Tomasz podniósł głos. — Prawda boli? Twoja matka podjęła decyzję, teraz ponosi konsekwencje. A przy okazji koszty jej życia spadają na nas. Dwa miesiące temu kupiłaś jej kurtkę przeciwdeszczową, zapłaciliśmy też rachunek za jej dentystę. A jeszcze w zeszłym tygodniu wspominałaś, że wpłaciłaś jej trzysta złotych na konto. To się zaczyna robić niepokojące. Czy my jesteśmy fundacją dobroczynną?
Halina patrzyła na zięcia i przez moment miała wrażenie, że pokój rozjeżdża się jej przed oczami. Trzysta złotych. Kurtka. Dentysta. Wyliczał jej każdy datek, który córka wciskała jej w rękę ze spuszczonym wzrokiem i słowami „weź, mamuś, nie dziękuj”. Wyliczał tak, jakby chodziło o rozrzutność, a nie o to, że staruszka nie ma za co wykupić leków na nadciśnienie.
— Tomasz — odezwała się w końcu. — Kiedy Kasia była mała, przez pięć lat dojeżdżałeś do technikum samochodowego jej starym maluchem, bo nie miałeś biletu miesięcznego. Tankowałam ci bak co tydzień. Pamiętasz? Ani razu nie poprosiłam o zwrot.
— To było trzydzieści lat temu — odparł chłodno Tomasz. — Inflacja, inne czasy. Poza tym to była sąsiedzka przysługa, a nie zobowiązanie.
Kasia stała przy oknie i milczała, obracając w palcach komórkę.
— Mamo — zaczęła cicho — my naprawdę nie chcemy być niewdzięczni. Ale skoro jesteś w trudnej sytuacji, może faktycznie wrócisz do pracy? Znasz tyle osób w branży, zawsze cię szanowali. Na pewno ktoś by cię zatrudnił, choćby na pół etatu.
Halina sięgnęła po torebkę. Czuła się, jakby wylano na nią wiadro lodowatej wody.
— Kasiu, ja mam sześćdziesiąt cztery lata i dwa guzy na kręgosłupie od stania przy maszynie przez czterdzieści lat. Nie mogę już szyć. Sprzedałam zakład właśnie dlatego, że sobie z tym nie radziłam. A tydzień po tym, jak podpisałam umowę sprzedaży, przyjechałaś do mnie z płaczem, że nie dasz rady z dwójką dzieci i pracą. Że zwariujesz, jeśli zostaniesz w domu jeszcze jeden miesiąc.
Kasia przełknęła ślinę. Tomasz odłożył długopis.
— No dobrze — powiedział z westchnieniem — to może poszukajmy jakiegoś kompromisu. Jeżeli masz takie problemy finansowe, możemy ci płacić… powiedzmy, stawkę godzinową. Dziesięć złotych za godzinę opieki nad dziećmi. To i tak więcej niż minimalna.
— Dziesięć złotych — powtórzyła Halina i zaśmiała się krótko. — Tomaszu, ja wstaję o piątej, żeby zdążyć do was na siódmą. Siedzę z dziećmi do dziewiętnastej, czasem dłużej. Gotuję, sprzątam, robię zakupy, odwożę Jaśka na basen, Antka do logopedy. Wychodzi mi jakieś dwanaście, czternaście godzin dziennie. I ty chcesz mi za to płacić mniej niż kelnerce w barze mlecznym?
— Nikt cię nie prosił, żebyś sprzątała — odparł Tomasz. — Opieka nad dziećmi to nie jest praca fizyczna. Siedzisz, czytasz im książki, idziesz na spacer. To żaden wysiłek.
— W takim razie dlaczego sam tego nie robisz? — spytała Halina.
W kuchni zapadła cisza, przerywana tylko odległym dźwiękiem telewizora z salonu. Kasia dotknęła ramienia męża.
— Tomek, przestań. Boże, co my w ogóle wyprawiamy… — szepnęła.
Spojrzała na matkę. W oczach córki coś pękło — może ta bańka, w której żyła od miesięcy, przeświadczenie, że mamie jest po prostu dobrze, bo przecież babcia tak kocha wnuki, babcia taka samodzielna, babcia zawsze dawała sobie radę.
— Mamo, czy ty naprawdę nie masz za co żyć? — zapytała i tym razem nie zabrzmiało to pretensjonalnie, tylko bezradnie, jakby sama bała się usłyszeć odpowiedź.
— Od trzech miesięcy jem głównie zupki chińskie i chleb z pasztetem drobiowym z Biedronki — powiedziała Halina spokojnie. — Na wizyty u dentysty jeżdżę autobusem na NFZ do Pruszcza, bo tam krótsze kolejki. W zeszłym tygodniu nie wykupiłam połowy leków, bo musiałam zapłacić czynsz, a twój mąż dzwonił do mnie wieczorem z rozliczeniem rachunków za zakupy dla dzieci, które kupiłam za własne sto złotych. Zastanawiał się na głos, czy przypadkiem nie naciągam go na droższy ser pleśniowy.
Kasia odwróciła się do Tomasza.
— Ty dzwoniłeś do mojej matki z rozliczeniem za ser?
— Bo twoja matka nie rozumie, że są limity — burknął Tomasz, ale teraz unikał już wzroku żony i Haliny. — My mamy precyzyjny budżet. Każdy wydatek musi być odnotowany.
— To jest moja mama — powiedziała Kasia. — Słyszysz siebie? Moja mama sprzedała firmę, żeby ratować nasze małżeństwo i moją karierę. Bo przecież gdyby nie ona, zatłuklibyśmy się przy tych dzieciach w ciągu miesiąca i skończyło się rozwodem. A ty jej wyliczasz każdy plasterek żółtego sera?
— Przesadzasz. Nikt tu nie mówi o rozwodzie…
— Milcz — Kasia podniosła rękę. — Po prostu milcz.
Podeszła do matki i objęła ją. Halina stała sztywno, nie odwzajemniając uścisku, ale nie odsunęła się.
— Mamo, przepraszam — powiedziała Kasia prosto w jej ramię. — Jestem beznadziejną córką. Od jutra wszystko się zmieni. Od jutra będę ci przelewać tysiąc dwieście złotych miesięcznie. Za opiekę. Za to, że nas ratujesz. Za wszystko.
— Nie chcę waszej jałmużny — szepnęła Halina.
— To nie jest jałmużna. To spóźnione wynagrodzenie. A teraz — Kasia puściła matkę i odwróciła się do męża — a teraz ty, mój drogi, przeprosisz moją mamę. I oddasz jej te sto złotych za ser. I jeszcze dopłacisz do tortu urodzinowego, który ja zamawiam. Bo jesteśmy jej winni nie tylko pieniądze, ale przede wszystkim godność. Rozumiesz?
Tomasz patrzył na żonę, jakby zobaczył obcą osobę. Przez długą chwilę nic nie mówił. Potem sięgnął do portfela, wyciągnął dwieście złotych i położył na stole obok laptopa.
— Przepraszam — powiedział krótko. Nie patrzył przy tym na Halinę, tylko gdzieś w okno, ale słowo padło.
Halina nie wzięła pieniędzy od razu. Podeszła do stołu dopiero po minucie, zwinęła banknoty i schowała je do kieszeni swetra.
— Antek! Janek! Chodźcie, babcia obiecała wam naleśniki — zawołała w stronę salonu.
Bliźniaki wpadły do kuchni z piskiem, przewracając po drodze kosz na śmieci. Kasia pochyliła się, żeby go podnieść, ale Halina powstrzymała ją ruchem ręki.
— Siedź. Daj mi chociaż tyle.
Podciągnęła rękawy swetra i podeszła do kuchenki. Patelnia syknęła, masło się rozpuściło, a po chwili po całym domu rozszedł się zapach smażonego ciasta. Tomasz wyszedł do swojego gabinetu, nie mówiąc już ani słowa. Kasia została, oparta o blat, z podwiniętymi nogami na stołku barowym. Patrzyła, jak matka przewraca naleśniki, nalewa mleko do szklanek i wyciera nos wnukowi papierowym ręcznikiem.
— Mamo — odezwała się po dłuższej ciszy. — Kiedy ostatnio byłaś na jakimś koncercie?
— Na koncercie? — Halina zaśmiała się, nie odwracając głowy. — Wiosną dwa tysiące dziewiętnastego. Pojechałam do filharmonii w Gdańsku na Ciszę. Pamiętam, że padało.
— Kupię ci bilety — powiedziała Kasia. — Na cokolwiek zechcesz.
— Kup mi jutro farbę do włosów. Tańszą, z Rossmanna. I może chociaż raz przyjdźcie z Tomaszem po dzieci punktualnie. Żebym zdążyła na autobus przed dwudziestą drugą, a nie stała potem na zimnie pół godziny.
Kasia spuściła wzrok.
— Dobrze — powiedziała cicho.
Halina położyła ostatniego naleśnika na stosik i wytarła ręce w fartuch. Sięgnęła po kubek z kawą, który zdążył już wystygnąć. Wypiła go do dna.
