Nazywam się Bogumiła Wach, mam sześćdziesiąt jeden lat i od trzydziestu czterech pracuję jako notariuszka na Kazimierzu. Piszę to, bo ludzie pytają mnie czasem, po co komu notariusz na starość, skoro wszystko można załatwić u prawnika z internetu. Otóż nie można. Niektórych rzeczy nie da się załatwić bez świadka, który patrzy człowiekowi w oczy, kiedy ten podpisuje coś, co zmienia mu resztę życia.
We wtorek, dwudziestego drugiego kwietnia, o dziewiątej rano, w progu mojej kancelarii stanęła kobieta z teczką przyciśniętą do piersi jak tarcza. Renata Szmyt, sześćdziesiąt trzy lata, emerytowana pielęgniarka z oddziału kardiologii w szpitalu przy Kopernika. Znałam ją z widzenia — dwa lata wcześniej sporządzałam jej testament, kiedy jeszcze wierzyła, że wnuki będą ją odwiedzać co niedzielę.
Za oknem akurat przejeżdżał tramwaj linii osiemnastej, dzwoniąc na przystanku, a w poczekalni pachniało kawą z automatu i mokrym płaszczem — na dworze kropiło od rana, typowy krakowski kwiecień, ani ciepło, ani zimno. Miałam tego dnia jeszcze trzy sprawy zapisane w kalendarzu i pociąg do córki o siedemnastej, więc patrzyłam na zegarek, kiedy Renata usiadła naprzeciwko mnie.
— Chcę odwołać darowiznę — powiedziała od razu, bez „dzień dobry".
Rok wcześniej przepisała na syna, Marcina, trzydziestopięcioletniego kierownika serwisu samochodowego przy Wielickiej, połowę udziałów w warsztacie, który razem z mężem budowała przez dwadzieścia dwa lata. Mąż zmarł na atak serca cztery lata temu, tuż przed świętami, i Renata została z warsztatem, z dwoma mechanikami na etacie i z synem, który akurat wtedy potrzebował „pomocy, żeby stanąć na nogi po rozwodzie".
Pomogła. Zapisała mu połowę. A trzy miesiące temu, jak mi opowiedziała, siedząc naprzeciwko mnie z rękami zaciśniętymi na uchwycie teczki, Marcin oznajmił jej przy niedzielnym obiedzie, że warsztat „potrzebuje jednego decydenta" i że najlepiej będzie, jak matka przestanie przychodzić do biura, bo „tylko wprowadza zamieszanie w papierach". Zabrał jej kluczyki od służbowego auta, którym dojeżdżała, bo miała problem z kolanem i autobus był dla niej za daleko od domu na Prokocimiu.
Nie krzyczała, kiedy to mówiła. Otworzyła teczkę i wyjęła z niej kopię aktu darowizny, umowę spółki, wydruk z konta, na którym od trzech miesięcy nie było już przelewu z zysków warsztatu — połowy, która jej się należała. Położyła to wszystko na moim biurku w równym rządku, jakby układała instrumenty przed operacją.
— On myśli, że skoro podpisałam, to już po sprawie — powiedziała. — A ja mu mówię: synu, to nie jest kwestia uczucia. To jest kwestia własności.
Zajrzałam do aktu. Darowizna była bezwarunkowa, bez klauzuli powrotnej — częsty błąd, kiedy rodzic podpisuje coś u notariusza rok po pogrzebie męża, myśląc bardziej o synu niż o paragrafach. Powiedziałam jej to wprost: cofnąć darowizny bezwarunkowej nie da się jednym pismem, chyba że wykaże się rażącą niewdzięczność obdarowanego, a to droga sądowa, miesiące, czasem lata.
Milczała chwilę. Za oknem ktoś na Starowiślnej trąbił, bo dostawczak zablokował ulicę.
— Więc co mogę zrobić dzisiaj — spytała. — Nie za rok. Dzisiaj.
Wtedy zaproponowałam jej to, co proponuję zawsze w takich sytuacjach: to, co jeszcze należy wyłącznie do niej. Miała drugą połowę udziałów. Miała dom na Prokocimiu, zapisany tylko na nią. I miała — o czym Marcin najwyraźniej zapomniał — prawo głosu w spółce jako współwłaścicielka, nawet jeśli syn zablokował jej wstęp do biura.
Spędziłyśmy w kancelarii dwie godziny. Sporządziłam dla niej pełnomocnictwo do reprezentowania jej udziałów przez zewnętrznego księgowego, który miał zażądać wglądu w księgi od dnia darowizny. Sporządziłam też — bo o to poprosiła, patrząc mi prosto w oczy — akt darowizny domu na Prokocimiu, ale nie dla syna. Dla fundacji hospicyjnej przy szpitalu, w którym przepracowała trzydzieści lat, tej samej, gdzie sama chciała kiedyś dożyć swoich dni, jeśli zabraknie jej sił, by mieszkać samodzielnie.
— Niech przynajmniej ktoś to doceni — powiedziała, kiedy podpisywała ostatnią stronę.
Nie było w tym złości. Bardziej spokój człowieka, który przestał liczyć na coś, co się nie zdarzy.
Trzy tygodnie później Marcin zadzwonił do mojej kancelarii — sekretarka przełączyła go do mnie, bo nie chciał się przedstawić recepcjonistce. Krzyczał, że matka „bezprawnie" wysłała księgowego do warsztatu, że to „obraza", że to on prowadzi biznes od czterech lat i nikt nie będzie mu teraz „grzebał w papierach". Powiedziałam mu to, co powiedziałabym każdemu klientowi w takiej sytuacji: że jego matka jest współwłaścicielką w świetle prawa i ma pełne prawo wglądu w dokumentację finansową spółki, oraz że dom przy ulicy Widłakowej, w którym on sam dorastał, od tygodnia nie jest już własnością rodziny.
Po drugiej stronie zapadła cisza, w której słyszałam tylko szum ruchu ulicznego — pewnie stał gdzieś na Wielickiej, przy warsztacie.
— Jaki dom — powiedział w końcu.
Nie moja sprawa była mu to tłumaczyć. Odesłałam go do matki.
Renata przyszła do mnie jeszcze raz, miesiąc później, po zamknięcie sprawy z księgowym — okazało się, że przez trzy miesiące syn przelewał jej należną połowę zysku, około ośmiu tysięcy złotych, na konto firmowe, z którego sam sobie wypłacał premie. Ugodę podpisali już bez mojego udziału, u innego notariusza, bliżej Wielickiej.
Wpadła tylko na chwilę, żeby oddać klucz do skrytki, którą wynajmowała w moim biurze na dokumenty. Miała na sobie ten sam płaszcz co za pierwszym razem, tylko bez teczki — nie potrzebowała już nosić ze sobą dowodów.
— Wie pani, co mi Marcin powiedział, jak się dowiedział o domu? — spytała, stojąc już w drzwiach. — Że go zawiodłam.
Nic nie odpowiedziałam, bo nie moja rola była komentować cudze rodziny. Ona sama się uśmiechnęła, pierwszy raz, odkąd ją znałam.
— A ja mu powiedziałam: nie, synu. Ja po prostu przestałam płacić za coś, co dawno przestałam dostawać.
Zamknęła za sobą drzwi. Za oknem znów przejeżdżał tramwaj, ten sam osiemnastka, i ktoś na dole otwierał parasol, bo znowu kropiło.
