Plamy po kawie na lewym rękawie nie dało się wyprać, ale Wera Nowak zrozumiała to dopiero, gdy było już za późno. Był wtorek rano, druga połowa maja, w Poznaniu padało od szóstej, a ona siedziała w kuchni na Winogradach z kubkiem, z którego przelało się przez brzeg, bo ręka jej drgnęła, gdy odbierała telefon.
Dzwoniła córka. Sylwia, dwadzieścia lat, drugi rok studiów zaocznych z rachunkowości. I to zdanie, które Sylwia wypowiedziała między oddechami, jakby ćwiczyła je całą noc: „Mamo, będę miała dziecko".
Wera pracowała jako księgowa w firmie zajmującej się importem materiałów budowlanych i liczyć umiała szybko. Policzyła w trzy sekundy – miesiące, termin, kto. Ojcem był Robert Barta, trzydzieści dwa lata, przedstawiciel handlowy z Warszawy, który przyjeżdżał do Poznania na spotkania firmowe i wtedy właśnie poznał Sylwię.
Mąż Wery, Paweł, przyjął tę wiadomość inaczej. Nie krzyczał. Stanął przy oknie, patrzył na sąsiedzkiego psa, który szczekał na śmieciarkę, i powiedział tylko: „To zadzwoń, niech tu przyjedzie. Niech spojrzy jej w oczy, zanim coś obieca".
Robert przyjechał w piątek wieczorem, w skórzanej kurtce, której nie zdjął nawet w przedpokoju. Sylwia zamknęła się z nim w pokoju na prawie godzinę. Wera stała za drzwiami ze ściereczką w ręku – zmywała naczynia, żeby mieć czym zająć ręce – i słyszała strzępki: „…nie rozwiodę się przez…", „…pomogę finansowo…", „…nie musisz się bać…".
Kiedy wyszedł, usiadł z Pawłem przy stole i bez owijania w bawełnę powiedział, że z Sylwią się nie ożeni – ma już kogoś w Warszawie – ale że dziecko jest jego i zajmie się nim. Obiecał osiemset złotych miesięcznie, „dopóki się na nogi nie postawi", i dodał, że wynajmie jej mieszkanie, żeby mogła tam mieszkać, kiedy dziecko się urodzi. Paweł milczał, obracając w palcach łyżeczkę od kawy.
Sylwia została w domu u rodziców i dokończyła semestr zaocznie, zdając egzaminy z brzuszkiem ledwie widocznym pod luźną bluzką. Robert przysyłał pieniądze co miesiąc, raz przyjechał osobiście, raz przelewem. Mieszkanie, które obiecał, znalazł dopiero w sierpniu – dwupokojowe na Ratajach, sześćdziesiąt trzy metry, ze starym aparatem telefonicznym na korytarzu, który jeszcze działał na kablu. Sylwia wprowadziła się tam miesiąc przed porodem, matka odwiedzała ją trzy razy w tygodniu z torbami jedzenia i świeżą pościelą.
Córka – Natalia – urodziła się dwudziestego ósmego sierpnia. Robert pojawił się w szpitalu z bukietem goździków kupionych chyba na dworcu i reklamówką pełną ubranek dziecięcych, ale zostawił zaledwie dwadzieścia minut. Powiedział, że ma spotkanie w Warszawie, którego nie może odwołać. Wera zauważyła tego wieczoru, że Sylwia nie płakała – siedziała tylko przy oknie sali, patrząc na parking, gdzie stał jego samochód, dopóki nie zniknął za rogiem.
*
Zeszyt w kratkę, sto kartek, kupiony za dwa złote pięćdziesiąt w kiosku przy Ratajczaka – Sylwia zaczęła go prowadzić, gdy Natalia miała trzy miesiące. Na pierwszej stronie zapisała datę i kwotę: „12 grudnia – 800 zł – przelew". Potem, niżej: „luty – nic". Potem znowu, ołówkiem, bo pióro akurat jej wyschło: „kwiecień – 400 zł – gotówka, oddał w kopercie od kwiatów".
Przez jedenaście lat ten zeszyt leżał w szufladzie razem z metryką Natalii i starym dowodem osobistym Sylwii, tym z jej panieńskim nazwiskiem sprzed ślubu, którego zresztą nigdy nie było. Robert przysyłał pieniądze nieregularnie – czasem dwa, trzy miesiące pod rząd co do grosza, potem cisza na pół roku, aż Wera pytała córkę przy niedzielnym obiedzie, czy w ogóle jeszcze dzwonił. Sylwia wzruszała ramionami i nakładała Natalii ziemniaki.
Skończyła studia dwa lata później niż planowała. Pracowała jako asystentka w biurze podróży przy placu Wolności, za dwa tysiące sto na rękę, a Natalię odbierała ze szkoły babcia, bo Sylwia kończyła o siedemnastej. W te dni, kiedy Robert milczał, Wera dokładała do czynszu, nie mówiąc o tym Pawłowi, i chowała paragony w tej samej szufladzie kuchennej, gdzie leżał zeszyt.
Telefon zadzwonił w listopadzie, w piątek, kwadrans po dwudziestej. Sylwia siedziała przy stole z Natalią, sprawdzając jej zadanie z matematyki – dzielenie pisemne, siódma klasa. Wera akurat parzyła herbatę w drugim pokoju i słyszała, jak głos córki zmienia się z „słucham" na coś twardszego, krótszego.
– Żenisz się – powtórzyła Sylwia w słuchawkę, nie pytająco, tylko tak, jakby chciała to zapisać. – Nie z tą z Warszawy. Z inną. I ta inna jest w ciąży.
Cisza po drugiej stronie musiała trwać, bo Sylwia odsunęła krzesło i wyszła z kuchni z telefonem przy uchu, zamykając za sobą drzwi do łazienki. Natalia spojrzała na babcię znad zeszytu.
– Tata znowu nie przyjedzie na urodziny, prawda?
Sylwia wróciła po dziesięciu minutach. Nie powiedziała nic, tylko usiadła przy stole, otworzyła szufladę, wyjęła zeszyt i zaczęła wpisywać coś ołówkiem na ostatniej zapisanej stronie. Ręka jej się nie trzęsła. Wera zapamiętała to dokładnie, bo się tego spodziewała – łez, głośnego wydechu, czegokolwiek – a Sylwia tylko przeliczała kolumny liczb na kalkulatorze w telefonie, dwa razy, jakby nie wierzyła własnemu wynikowi.
– Ile? – zapytała w końcu Wera.
– Czterdzieści osiem tysięcy dwieście. Przez jedenaście lat. – Sylwia zamknęła zeszyt. – Miało być sto pięć.
*
Pozew złożyła dwa tygodnie później, wziąwszy w pracy dzień wolny bez wyjaśnień. Sąd Okręgowy w Poznaniu, przy alei Solidarności, wyznaczył rozprawę na marzec, na dziewiątą rano. Korytarz pachniał świeżo umytą podłogą i kawą z automatu, który stał przy windzie i kosztował złotówkę pięćdziesiąt za kubek – nikt z niego jednak nie korzystał, bo była za wcześnie.
Siedziały na plastikowych krzesłach przykręconych do ściany, Wera i Sylwia, obok siebie, nie odzywając się. Sylwia trzymała na kolanach tę samą brązową torbę, którą nosiła jedenaście lat wcześniej do lekarza – teraz zawierała inne rzeczy: zeszyt w kratkę, wyciągi z konta spięte klipsem, kopię aktu urodzenia Natalii. Co jakiś czas otwierała zamek, sprawdzała, czy wszystko na miejscu, i zamykała go z powrotem. Zrobiła to cztery razy w ciągu dwudziestu minut. Wera liczyła.
O dziewiątej piętnaście drzwi sali otworzyły się i wywołano ich nazwiska. Robert już siedział w środku, po lewej stronie, w garniturze, obok mężczyzny z teczką – prawnik, jak się później okazało. Wstał, gdy weszły, ale nie podszedł. Wyglądał, jakby schudł, albo po prostu się postarzał w sposób, jaki zauważa się dopiero po latach.
Sędzia, kobieta w średnim wieku z okularami zsuniętymi na czubek nosa, poprosiła o dokumenty. Sylwia podeszła, podała teczkę, wróciła na miejsce, usiadła prosto, złożyła ręce na kolanach. Wera patrzyła na jej plecy i widziała, jak bardzo są napięte pod cienkim swetrem – tak napięte, że materiał układał się w drobne fałdy między łopatkami.
– Proszę wymienić miesięczne wydatki na córkę – powiedziała sędzia.
Sylwia zaczęła mówić, patrząc w leżącą przed nią kartkę, choć wszystkie liczby znała na pamięć. Sto dwadzieścia złotych na przybory szkolne co semestr. Osiemdziesiąt za basen, dwa razy w tygodniu. Wizyty u dentysty, trzysta pięćdziesiąt za aparat ortodontyczny w zeszłym roku. Obóz letni, tysiąc dwieście, bo tańszego nie było. Głos jej się nie łamał, ale mówiła trochę za szybko, jakby bała się, że jeśli zwolni, coś jej ucieknie.
Prawnik Roberta wtrącił, że jego klient „zawsze pomagał, jak mógł, w miarę możliwości finansowych".
Sędzia zdjęła okulary, popatrzyła na Roberta, potem na zeszyt leżący na stole dowodowym, otwarty na stronie z ostatnimi wpisami.
– Panie Barta, dlaczego w ciągu ostatnich dwóch lat wpłaty niemal ustały?
Robert poprawił krawat, chociaż nie było potrzeby.
– Miałem trudną sytuację. Nowe gospodarstwo domowe, nowe wydatki, kredyt na mieszkanie…
– Natalia też mieszka w gospodarstwie domowym, które generuje koszty – powiedziała Sylwia. Nie podniosła głosu. Wypowiedziała to tak, jakby czytała kolejną linijkę z zeszytu, i dopiero po chwili Wera zauważyła, że palce córki, leżące na torbie, zacisnęły się na uchwycie tak mocno, że pobielały kłykcie.
Rozprawa trwała czterdzieści minut. Sąd ustalił alimenty i nakazał dopłatę za okres zaległości, wyliczoną co do złotówki na podstawie zeszytu i wyciągów bankowych.
Na korytarzu, przy oknie wychodzącym na aleję, Robert próbował podejść. Miał coś do powiedzenia, otworzył usta, ale Sylwia już stała przy szybie, w której odbijał się szary poranek, i wyjmowała z torby kopię wyroku. Podała mu ją, nie zbliżając się bardziej niż na wyciągnięcie ręki, jakby wciąż dzieliła ich ta sama odległość co jedenaście lat temu w szpitalnej sali.
– Będziesz przelewał na konto, które tu jest zapisane. Dokładnie tę kwotę i dokładnie tego dnia.
Odwróciła się. Przy oknie, na parapecie, stał zapomniany przez kogoś kubek po kawie z automatu, z ciemną obwódką zaschniętą na brzegu, tam gdzie ktoś się śpieszył i się rozlało. Sylwia spojrzała na niego przez sekundę, jakby coś jej się przypomniało, i poszła do windy.
Na zewnątrz wciąż padało. Na alei Solidarności akurat nadjeżdżał tramwaj numer czternaście – ten sam, którym jeździła na uczelnię, gdy była w ciąży i nikt z jej roku jeszcze o tym nie wiedział. Wera otworzyła parasol i podała go córce, tak żeby obie zmieściły się pod nim, ramię przy ramieniu. Szły w stronę przystanku, a na rękawie swetra Wery, dokładnie w tym samym miejscu co jedenaście lat wcześniej, znowu rozlała się kropla – tym razem deszczu, nie kawy – i tym razem Wera nawet nie spojrzała, żeby ją otrzeć.
