Mam siedemdziesiąt trzy lata i mieszkam w Bydgoszczy, w bloku przy ulicy, gdzie pod oknami stoi stary kasztanowiec – sąsiadka od lat przykleja na klatce kartki z ogłoszeniami o zagubionych kotach, czasem też o swoich wnukach, które szukają korepetytora z matematyki. Nazywam się Irena. Mój syn Konrad ma dwie córki, Zosię i Martynę, dziewięć i jedenaście lat. Opowiem to z jego strony, bo to on wtedy milczał w słuchawce, a ja widziałam tylko, jak zaciska szczękę przy niedzielnym obiedzie.
Zacznę od tego, że moja mama, Irena, nigdy nie prosiła wprost. Ona po prostu „była pod ręką". Gdy urodziła się Zosia, moja żona Paulina wracała do pracy po urlopie macierzyńskim i ktoś musiał odbierać dziewczynkę z żłobka o piętnastej. Mama akurat przeszła na emeryturę z przedszkola, gdzie uczyła plastyki trzydzieści dwa lata. Powiedziała: „Przecież i tak będę siedziała w domu, to chociaż będę miała dla kogo gotować."
Z jednego lata zrobiło się osiem. Ferie zimowe – u babci. Wakacje – od końca czerwca do sierpnia, kiedy ja i Paulina braliśmy urlop. Święta – zawsze u mamy, bo „tam jest więcej miejsca i choinka ładniejsza". Przestaliśmy nawet sprawdzać ceny obozów, bo po co, skoro mama bierze dziewczynki za darmo, robi naleśniki z dżemem truskawkowym i wozi je na basen przy Alejach Ossolińskich tramwajem numer dziesięć.
Z mojej strony to wyglądało prosto: mama ma czas, my nie mamy, więc tak ma być. Nie myślałem, że ona wstaje o szóstej, bo bolą ją kolana i musi się rozruszać, zanim wyjdzie po dziewczynki. Nie myślałem, że wieczorami, kiedy już spały, siadała sama w kuchni z radiem i zupą, którą zjadała w milczeniu. Widziałem tylko swój kalendarz, w którym każde wolne dni dzieci automatycznie oznaczałem jako „u babci", bez pytania.
Tamtego lata, w kwietniu, mama zadzwoniła i powiedziała, że jedzie na dziesięć dni do Chorwacji, do Splitu, z koleżanką z byłej pracy. Wykupiła wycieczkę autokarową, zapłaciła zaliczkę ze swoich oszczędności – jakieś dwa tysiące sześćset złotych. Terminy wypadały na pierwszą połowę lipca. Pamiętam, że siedziałem w samochodzie na parkingu pod biurem, kiedy to usłyszałem, i pierwsza myśl, która mi przyszła do głowy, nie była „super, niech jedzie", ale „a kto odbierze dziewczynki z półkolonii o czternastej".
Powiedziałem to na głos Paulinie wieczorem, a ona tylko wzruszyła ramionami i rzuciła: „Zadzwoń, może da się to jakoś przesunąć." Zadzwoniłem. Mama odebrała po trzecim sygnale. Zapytałem: „W lipcu? Akurat teraz?" Odpowiedziała, że tak, że to jedyny termin autokaru. Zapytałem, kto zostanie z dziewczynkami. Usłyszałem w jej głosie coś, co wtedy zignorowałem – krótkie westchnienie, jakby się przygotowywała na tę rozmowę od dawna.
Przez następne tygodnie wysyłałem jej linki do obozów w Pieninach i kolonii nad Zalewem Koronowskim, pisałem, że to drogie, że Zosia nie chce jechać bez niej, że Martyna już płacze na samą myśl. To ostatnie wymyśliłem trochę na poczekaniu, bo Martyna wtedy bardziej płakała nad złamanym kredkami niż nad babcią, ale potrzebowałem argumentu. Przy niedzielnym obiedzie zapytałem, czy nie mogłaby przełożyć wyjazdu na wrzesień – „wtedy taniej i już szkoła". Mama odłożyła widelec i spytała, czemu zawsze to jej plan musi się dopasować. Odpowiedziałem bez zastanowienia: „Bo ty nie masz obowiązków." Zobaczyłem, jak jej ręce, te spracowane, z pogrubionymi od artretyzmu stawami, znieruchomiały na obrusie. Nie powiedziała nic. Wyszła do kuchni i zaczęła zmywać naczynia, choć zmywarka stała pusta.
Zosia w tym czasie zapytała mamę przez telefon: „Babciu, już nas nie chcesz?" – bo usłyszała coś z naszych rozmów w kuchni. Mama powiedziała jej spokojnie, że kocha ją bardzo, ale babcie też mają prawo jeździć nad morze. Zosia zamyśliła się i oznajmiła: „To ja też chcę kiedyś jeździć, jak będę babcią." Tamto zdanie Paulina opowiedziała mi ze śmiechem, ale mnie wtedy nie było do śmiechu.
Mama poleciała. Nie, przepraszam – pojechała autokarem, bo nie znosi latać, mówi, że przy starcie zawsze myśli o testamencie. Zapisałem dziewczynki na tygodniową półkolonię przy parafii na Wyżynach, kosztowało to osiemset dwadzieścia złotych za obie, i pracowałem zdalnie trzy dni z rzędu, odbierając telefony w przerwach między kolorowankami rozłożonymi na stole w salonie. Nie było to łatwe, ale się udało. Nikt nie umarł, nikt nie spadł z huśtawki.
Mama w Splicie chodziła nad ranem po kamienistej plaży, jadła ryby smażone w cieście i przez pierwsze dwa dni dzwoniła co wieczór, żeby sprawdzić, czy wszystko w porządku. Potem przestała dzwonić codziennie. Kiedy wróciła, była inna – spalona słońcem, ze zdjęciami jakichś zatok na telefonie, które pokazywała sąsiadce na klatce, a mnie nie pokazała ani jednego. Przez kilka tygodni rozmawialiśmy krótko, głównie o logistyce – kiedy przyjedzie po dziewczynki, czy zabrać je na obiad. Czułem, że coś się zmieniło, i wiedziałem, że to przez te moje słowa o obowiązkach.
We wrześniu zadzwoniła i powiedziała, że chce ze mną usiąść przy kawie, bez Pauliny, tylko we dwoje. Przyjechałem do niej, do tego samego mieszkania z kasztanowcem pod oknem. Postawiła na stole dwie filiżanki i papierowy kalendarz, który kupiła na Allegro – z dwunastoma miesiącami i miejscem na notatki. Powiedziała, że przez osiem lat mówiła „tak" na wszystko, bo nikt jej nie zapytał, czy chce powiedzieć „nie", a ona sama nie umiała tego zdania wypowiedzieć. Powiedziała, że mnie kocha i że dziewczynki są dla niej najważniejsze na świecie, ale że nie chce już być planem zapasowym na wszystkie wakacje, tylko kimś, kogo się pyta z wyprzedzeniem.
Wzięła długopis i razem zaznaczyliśmy w kalendarzu konkretne terminy – dziesięć dni ferii zimowych u niej, dwa tygodnie w lipcu, Wigilia i pierwszy dzień świąt. Reszta wakacji – jej. Podpisaliśmy to niemal jak umowę, co wydało mi się na początku śmieszne, ale ona powiedziała, że inaczej znowu zapomnimy, bo tak jest wygodniej dla wszystkich oprócz niej.
Tej zimy mama zapisała się na kurs hiszpańskiego w Uniwersytecie Trzeciego Wieku przy Kazimierza Wielkiego i mówi, że na wiosnę jedzie na Maderę, już sama, bez żadnej wycieczki grupowej, tylko z plecakiem i biletem lotniczym, który kupiła na swoje konto, nie pytając mnie o zgodę. Kiedy jej o tym wspomniałem, że może to zbyt duży wydatek, odpowiedziała tylko, że ma siedemdziesiąt trzy lata i że to jej pieniądze, jej kolana i jej kalendarz. Odłożyła filiżankę i wstała, żeby zdjąć z półki mapę Portugalii.
